فارسی را درست بنویسیم

دریافت پرونده قابل چاپ

شاید به جرات بتوانم بگویم؛ «فارسی را درست بنویسیم» تمام کلام من است در راستای درست‌نویسی فارسی برای این برگ‌های مجازی، که خوابگرد گرامی به خوبی نوشته بود. تنها تغییری که در آن داده‌ام شامل جمع‌آوری و در مواردی خلاصه کردن شش غلط‌نامه به نوشته‌ی ایشان است. پس بیایید با هم به دقت بخوانیم و خوب بنویسیم، که اگر فارسی زمزمه‌ای به نجوا سر می‌دهد، ما شیرین‌تر و رساتر نمایان‌اش سازیم.

---

‌
۱. نیم‌فاصله

برای ایجاد فاصله میان واژه‌ها، از کلید Space استفاده می‌کنیم که به آن اصطلاحا «فاصله» می‌گوییم. اما یک نوع فاصله هم برای ما فارسی‌‌نویسان هست که به آن «نیم‌فاصله» می‌گوییم و با زدن هم‌زمان دو کلید Shift و Space ایجاد می‌شود. استفاده‌ی هم‌زمان از این دو کلید، بدون این که از نظر ظاهری میان دو واژه فاصله ایجاد کند، باعث می‌شود این دو واژه به هم نچسبند. من از Ubuntu به‌جای Windows استفاده می‌کنم و برای ایجاد نیم‌فاصله مشکلی ندارم ولی در ویندوز «نیم‌فاصله» یا همان Shift + Space عمل نمی‌کند، که در ادامه‌ی این نوشته به آن هم می‌رسیم.

معمولا «فاصله» را میان هر دو واژه‌ی مستقل ایجاد می‌کنیم، مثل همین فاصله‌هایی که بین واژه‌های این برگ می‌بینیم. اما برخی واژه‌ها هستند که از چندپاره تشکیل شده‌اند، ولی در مجموع یک واژه محسوب می‌شوند، مثل «می‌شود»، «رفته‌اند»، «دست‌ها»، «همه‌ی» یا همین واژه‌ی «نیم‌فاصله». اگر دقت کنیم، می‌بینیم که مثلا واژه‌ی «می‌شود» از دو بخش «می» و «شود» تشکیل شده، ولی برای ایجاد فاصله میان آن‌ها از Space استفاده نشده است. به عبارت ساده‌تر این دو بخش هم جدا هستند و هم کنار هم نشسته‌اند چون از Shift + Space برای ایجاد فاصله میان آن‌ها استفاده شده است.

وقتی میان اجزای یک واژه، به جای Space از Shift + Space استفاده کنیم، هم ظاهر متن‌مان زیباتر می‌شود و از شلختگی پرهیز کرده‌ایم، و هم اتفاق بزرگی برای ماشین زبان‌نفهمی به نام کامپیوتر می‌افتد که تقریبا همیشه از آن غافل هستیم. کامپیوتر هر واژه‌ای را که با Space از بخش دیگر جدا شده باشد، دو واحد مجزا حساب می‌کند (مثلا وقتی «می شود» تایپ کنیم، «می» و «شود» هر کدام را یک واژه‌ی جداگانه حساب می‌کند)، ولی اگر در میان این واژه از «نیم‌فاصله» یا همان Shift + Space استفاده شده باشد، همه‌ی آن را یک واحد مجزا محسوب می‌کند (مثلا «می‌شود» را یک واژه حساب می‌کند). با دوبار کلیک کردن روی واژه‌های مختلف می‌توانید این وضعیت را آزمایش کنید.

اگر احیانا مایل نیستیم متن‌مان از نظر ظاهری زیبا و منظم به نظر برسد و این خاصیت کامپیوتر هم برای‌مان پشیزی نمی‌ارزد، دست‌ِ‌کم به این نکته توجه کنیم که نمایش نوشته‌های ما در وب کیفیتی نسبی دارد. اگر خود را به مرور مقید کنیم که «فاصله» و «نیم‌فاصله» را به‌جا استفاده کنیم، خواهیم دید که پایان سطرهای نوشته‌ی ما در وبلاگ یا سایت‌مان، این‌قدر آشفته نمی‌شود. همین الان اگر نگاهی به سایت‌های خبرگزاری فارسی بکنیم یا یک وبلاگ دم‌دست؛ می‌بینیم که «می» فعل‌های مضارع در انتهای سطرها جدا افتاده یا مثلا واژه‌ای در پایان سطر آمده و «ها» جمع آن افتاده اول سطر پایین و… در حالی که اگر این فاصله‌ها به «نیم‌فاصله» تبدیل شوند، اجزای واژه‌های واحد در هر شرایطی کنار هم می‌ایستند، بدون که به هم چسبیده باشند.

:: چگونه «نیم‌فاصله» بگذاریم؟
برنامه‌ی بسیار سبک Persian TrayLayout را دانلود (بارگذاری) کنید. این یک فایل zip است. آن را از حالت زیپ خارج می‌کنیم و سپس روی آیکون برنامه کلیک می‌کنیم. بلافاصله به سمت راست نوار پایین Desktop یک علامت تازه اضافه می‌شود. بدون نیاز به وارد شدن به این برنامه، از این پس در هر محیطی از ویندوز که تایپ کنیم (Notepad یا Word یا هر محیط دیگر) امکان ایجاد «نیم‌فاصله» را نیز داریم؛ کافی‌ست به جای زدن کلید Space کلید Shift را بگیریم و هم‌زمان کلید Space را بزنیم و از فارسی‌نویسی لذت ببرید. احتمالا تا چند روز کمی کند خواهیم بود ولی اگر تحمل کنیم، خیلی زود عادت خواهیم کرد.

علاوه بر امکان ایجاد «نیم‌فاصله»، با این برنامه می‌توانیم حتی کلیدهای Keyboard (صفحه‌کلید) خود را به دلخواهِ خود تعریف کنیم. کافی‌ست روی آیکون برنامه راست‌کلیک کنیم و پس از انتخاب گزینه‌ی «آرایش صفحه کلید» قولنج صفحه‌کلیدمان را بگیریم. به این ترتیب که پس از کلیک روی «آرایش صفحه کلید» تصویری از صفحه‌کلید ما ظاهر می‌شود. روی کلید هر کاراکتر که می‌خواهیم جای آن را تغییر دهیم، کلیک می‌کنیم، در صفحه‌ی جدید که باز می‌شود تمام کاراکترها در دسته‌بندی‌های مختلف در اختیارمان قرار می‌گیرد. کاراکتر دلخواه‌مان را انتخاب کرده، سپس روی گزینه‌ی «قبول» کلیک می‌کنیم؛ به همین سادگی! بهتر است حالا که به سراغ برنامه رفته‌ایم، اعداد ردیف بالای کیبورد خود را یکی یکی با اعداد فارسی جایگزین کنیم و هنگام تایپ از آن‌ها استفاده کنید تا اعداد میان نوشته‌های ما روی وب، در هر ویندوزی به شکل فارسی دیده شوند.

برای آن که هر بار روی آیکون این برنامه کلیک نکنیم تا اجرا شود، می‌توانیم از روی آیکون این برنامه یک Copy با راست‌کلیک بگیریم و در Folder (پوشه‌ی) Startup ویندوز Paste یا Paste Shortcut کنیم. Startup را به راحتی می‌توانیم بیابیم. اگر ویندوزمان XP باشد، در درایوی (Drive) که ویندوز XP نصب شده (غالبا C) این مسیر را دنبال کنیم:

C:\Documents and Settings\All Users\Start Menu\Programs\Startup

اگر ویندوزمان Vista باشد، باز هم در همان درایوی که ویندوز نصب شده، این مسیر را دنبال می‌کنیم:

C:\ProgramData\Microsoft\Windows\Start Menu\Programs\Startup

از این پس، هر بار که کامپیوتر را روشن کنیم، نیازی به هربار اجرای برنامه نخواهیم داشت.

---

‌
۲. نگارش درست نشانه‌های فارسی

الف) نشانه‌های [. ، ؛ : ؟ !]
نگارش درست نشانه‌های نگارشی مثل نقطه، ویرگول، نقطه‌ویرگول، علامت سوال، علامت تعجب، سه‌نقطه و… شیوه‌ی تایپ این علایم بسیار ساده و مهم است. فاصله انداختن بین نشانه‌هایی چون [. ، ؛ : ؟ !] با واژه‌ی قبلی غلط است و فاصله نینداختن بین آن‌ها و واژه‌ی بعدی‌شان نیز به هم‌چنین. درست این است:

[واژه اول] [نشانه نقطه‌گذاری] [فاصله یا همان space] [واژه‌ بعد]

پس دقت می‌کنیم که پیش از این نشانه‌ها Space نزنیم، و باز هم دقت می‌کنیم که پس از آن‌ها حتما Space بزنیم. رعایت درست این شیوه، هم شکل ظاهری متن را زیباتر می‌کند و هم باعث می‌شود نقطه‌گذاری‌های متن شما در هر حالتی از دیده شدن در مانیتور (صفحه نمایش) و یا چاپ روی کاغذ، به هیچ وجه از انتهای سطر پایین نیفتند. هنگام استفاده از سه‌نقطه […] هم بدون هیچ فاصله‌ای از واژه‌ی قبل، سه‌ نقطه (دقیقا سه نقطه، نه کم‌تر و نه بیش‌تر) پشت سر هم تایپ کنیم؛ این‌جوری…
یادمان باشد که سه نقطه! نه کم‌تر و نه بیشتر…

ب) نشانه‌های («[{}]»)
استفاده از نشانه‌هایی مثل پرانتز، گیومه، کروشه، آکولاد؛ («[{}]»). برای این‌ها هم دقیقا یک شیوه‌ی بسیار ساده وجود دارد، دقت کنیم: هر کدام از این نشانه‌ها را که باز می‌کنیم، پیش از آن باید Space زده باشیم تا با واژه‌ی قبلی فاصله ایجاد شود، اما پس از آن به هیچ‌وجه Space نمی‌زنیم و فاصله ایجاد نکنیم. برای بستن نشانه‌ها هم دقیقا برعکس عمل می‌کنیم؛ یعنی بدون هیچ فاصله‌ای از واژه‌ی قبلی، نشانه را می‌بندیم، ولی پس از آن Space می‌زنیم و به نوشتن ادامه می‌دهیم. نمونه‌ی این شیوه را می‌توانیم در جملاتی از سطرهای بالا که داخل پرانتز آمده‌اند، ببینیم. به این مثال هم می‌توانید توجه کنید تا به خوبی دریابید ماجرا چیست:
«بهتر آن است تا برای نگارش در کامپیوتر و وب، اصول آن را (به‌عنوان الفبا) رعایت کنیم.»
خب، در جمله‌ی بالا هم به وضعیت گیومه دقت کنید و هم به وضعیت پرانتز. این توضیح تکراری‌ست که رعایت این شیوه، علاوه بر قشنگ‌تر کردن ظاهر متن، باعث می‌شود این نشانه‌ها همواره و در هر حالتی از نمایش و چاپ، سر جای اصلی‌شان باشند و تکان نخورند.

---

‌
۳. نگارش درست حرف‌ها و اعداد فارسی

خیلی از ما بدون این که بدانیم، از کاراکترهای زبان عربی در کامپیوتر به‌جای کاراکترهای زبان فارسی استفاده می‌کنیم. تعداد این کاراکترها پنج تا است؛ دو حرف و سه عدد: «ک»، «ی»، «۴»، «۵» و «۶». تا پیش از ویندوز Me این امکان برای ما فارسی‌نویس‌ها وجود نداشت که از کاراکترهای اختصاصی فارسی به‌طور کامل استفاده کنیم، ولی از پس از آن این امکان وجود دارد که مهم‌ترین‌شان‌ همان «ی» و «ک» است.

:: حرف کاف در فارسی این است: «ک»، ولی در عربی: «ك». البته هر دوی این‌ها وقتی میان کلمه‌ای می‌نشینند، شکل یک‌سانی پیدا می‌کنند؛ ولی به معنای این نیست که هویت مستقل خود را از دست بدهند. بلکه «ک» فارسی هم‌چنان فارسی خواهد بود و «ك» عربی نیز هم‌چنان عربی خواهد ماند. اگر در پایان واژه‌ای قرار گیرند، قیافه‌ی‌شان را به آسانی می‌توان از هم تشخیص داد. باهم به دو شیوه‌ی نگارش فارسی و عربی کلک نگاه می‌کنیم؛ «کلک» را فارسی بنویسیم و نه «كلك» عربی.

:: حرف ی در فارسی این است: «ی»، ولی در عربی: «ي». [دو نقطه‌ی زیرش را که همه‌ی‌مان می‌بینیم.] در واقع حرف «ی» در فارسی دوتاست؛ «ی‍» وسط و «ی» آخر. اگر دقت کرده باشیم، متوجه می‌شویم که در خیلی از وبلاگ‌ها و وب‌سایت‌ها از «ي» عربی به‌جای «ی» فارسی استفاده می‌شود. برای همین، بیش‌تر کلماتی که به «ی» ختم می‌شوند را با «ی» دونقطه‌دار می‌بینیم. برای نمونه، باهم سری به پایگاه خبری ایسنا می‌زنیم. بعضی از ما نیز که از ویندوزهایی مثل XP و ۲۰۰۰ استفاده می‌کنیم، بدون توجه، همان «ی» فارسی آخر را در میان واژه‌ها می‌نشانیم و چون خودمان آن را درست می‌بینیم، فکر می‌کنیم دیگران هم مشکلی ندارند. در حالی که آن‌هایی که از ویندوزهای پایین‌تر استفاده می‌کنند، «ی» وسط را مثلا در واژه‌ی «این» جداگانه و تقریبا به این شکل می‌بینند: «ای‌ن». پس باید حواس‌مان جمع باشد که به‌رغم میل‌مان هم که شده، «ی» آخر را در فارسی یک حرف کاملا مستقل از «ی» وسط بدانیم.

:: در سه عدد ۴ ـ‌ ۵ ـ ۶ هم این اختلاط به‌وجود آمده و کم‌تر به آن دقت می‌کنیم. بیشتر برای این اعداد، به غلط از نمونه‌ی عربی‌‌اش استفاده می‌کنیم که به این شکل‌اند: ٤ ـ ٥ ـ ٦. اگر مقایسه کنیم، می‌بینیم که کاراکترهای فارسی این سه عدد، با همتاهای عربی‌شان فرق می‌کند. در این مورد خاص باز هم برنامه‌ی Persian TrayLayout این امکان را به ما می‌دهد که از کلیدهای اعداد ردیف بالای کیبوردمان برای تایپ اعداد فارسی استفاده کنیم.

---

‌
۴. نگارش درست فعل‌ها و حرف‌های اضافه

«می» و «نمی» فعل‌های مضارع چه وقتی که محاوره‌ای می‌نویسیم و چه غیرمحاوره‌ای، باید جدا از ریشه‌ی فعل نوشته شوند. مثلا «میشه» و «میشود» غلط و «می‌شه» و «می‌شود» درست است، همین‌طور دیگر فعل‌ها. «ها»ی جمع هم از همین قاعده پیروی می‌کند و به هیچ‌وجه نباید آن را به واژه‌ای که جمع بسته شده، چسباند. برای مثال «دستها» غلط است و باید نوشت «دست‌ها».

به هیچ‌وجه و هرگز «را» مفعولی را به هیچ واژه‌ای نمی‌چسبانیم. از استثنایی چون «مرا» که بگذریم، حتی «تو را» را نباید سر هم بنویسیم، چون غلط است. بهتر است با این «را»ی بدبخت مثل یک واژه‌ی مستقل برخورد کنیم. نه آن را بچسبانیم و نه آن را بدون فاصله [Space] تایپ کنیم. پس هم غلط است که تایپ کنیم «ترا» به‌جای «تو را»، هم غلط است که تایپ کنیم «منرا» به‌جای «من را» و هم غلط است که تایپ کنیم «خودرا» به‌جای «خود را».
حالا که حرف از چسباندن و نچسباندن است تکلیف این «به» بدبخت‌تر از «را» را هم روشن کنیم. در برخی موارد ترکیب «به» و واژه‌ای دیگر، به‌مرور تشکیل یک واژه‌ی مستقل داده (غالبا به معنای صفت) که در این موارد می‌توان از چسباندن آن چشم‌پوشی کرد؛ مانند «بساز» در جمله‌ی «جمشید مرد بسازی‌ست.» اما محض رضای خدا در موارد دیگر چنین عمل شنیعی انجام نمی‌دهیم و می‌گذاریم «به» به حال خود باشد. فقط حواس‌مان جمع باشد که در برخی واژه‌ها که شک داریم «به» جزو واژه شده یا نه، می‌توانیم از [نیم‌فاصله] استفاده کنیم؛ مانند «به‌طرز» که در ظاهر جداست ولی وقتی روی آن کلیک می‌کنیم، باهم انتخاب می‌شوند. پس غلط است که تایپ کنیم «بروی» به جای «به روی» و…

---

‌
۵. خب این‌ها که گفتیم به چه کار می‌آید؟

دانستن شیوه‌ی درست نگارش نیم‌فاصله، حرف‌ها و اعداد فارسی به جای همتای عربی‌شان، به ما کمک می‌کند تا هنگام «جستجو» در هر وبلاگ و یا سایتی، بهتر و درست‌‌تر به نتیجه برسیم. توجه داشته باشیم که کامپیتر با همه‌ی خوبی‌هایی که دارد، نهایتا یک موجود زبان‌نفهم است که برای هر چیزی یک تعریفی دارد. نه ریخت و قیافه‌ی مشترک را تشخیص می‌دهد و نه حتی از دو نقطه‌ی ناقابل می‌گذرد. دانستن این تفاوت‌ها انگیزه‌ای می‌شود برای ما که با استفاده‌ی همیشگی از شیوه‌های درست نگارش و به کار بردن حرف‌ها و اعداد فارسی، به مرور زمان کمک کنیم به یک‌دست شدن نگارش فارسی در وب، که قطعا نتیجه‌های مهمی در پی خواهد داشت.

---

‌
تمام شد!
ممنون که با دقت خواندید و ممنون که از این پس رعایت می‌کنید و ممنون که به دیگران هم توصیه می‌کنید رعایت کنند. شما می‌توانید تصور کنید کسی برای نوشته‌اش اهمیت و جدیت قایل باشد، ولی به ظاهر و آداب نوشتن اهمیتی ندهد؟! ما که به‌سادگی این امکان را داریم تا اهل «نوشتن» باشیم، تلاش کنیم نگارش‌مان هم فرهیخته باشد. فرهیختگی در «اندیشه» و «زبان» به تکرار، تامل، جدیت، تفکر و مطالعه نیاز دارد، اما فرهیختگی در «نگارش» فقط کمی حوصله می‌خواهد برای یادگیری. جز این است؟!

برگرفته از: [غلط‌نامه]ی خوابگرد

---

‌
پ.ن:
پیوندهای زیر یکی برای دریافت برنامه‌ی Persian TrayLayout و دیگری برای قلم‌های Unicode شده‌ی فارسی می‌باشد. این فایل زیپ شده و شامل تقریبا ۷۹ قلم است که همگی توسط برنارایانه ساخته و پرداخته شده‌اند. پیشنهاد می‌کنم برای تایپ فارسی از آن‌ها استفاده کنیم.

Persian TrayLayout
قلم‌های فارسی یونیکد
دریافت پرونده قابل چاپ

شاد و رها باشید.

‌ ‌ ‌ ‌ ‌